Makaleler

YÖNETİM KURULUNUN GÖREVLERİNİ MURAHHASLARA DEVRETMESİ

Mehmet HELVACI *

I GENEL OLARAK
Yönetim kurulunun şirket faaliyetlerini tek başına yerine getirmesi uygulama¬da sık rastlanılmayan bir durumdur. Özellikle halka açık anonim ortaklıklar ile büyük anonim ortaklıklarda yönetim kurulunun görevlerini tamamen veya kısmen devretmesi, yönetim faaliyetlerinde uzlaşmanın bir sonucu¬dur. Bu nedenle TK 319 yönetim kurulu üyelerine, esas sözleşmede takvim ve terhise dair hüküm bulunmak ve bunun şekli gösterilmek kaydı ile, yönetim ku¬rulu üyelerinin aralarında görev taksimi yapabilecekleri ve yönetim kurulu gö¬revlerinin tamamını veya bir kısmını pay sahibi olan (murahhas aza) veya pay sahibi olmayan murahhaslara (murahhas müdür) bırakma imkanı vermiştir (1)

II MURAHHASLARA DEViR A DEVRiN ŞARTLARI:
TK 318'de düzenlenen teşkilatlanma ile TK 319 hükmü birbirine karıştırılma¬malıdır. TK 318'de yönetim kurulu üyelerinin kurul içinde herhangi bir esas sözleşme maddesi olmadan iç teşkilatlanması söz konusudur. Gerek taksim, gerek murahhas aza veya murahhas müdüre görev devretme durumunda ortaya çıkacak olan sorumluluk aynıdır. Bir kere murahhas aza veya mü¬dürün organ sıfatına sahip olduğu söylenmelidir. Bu durumda bu kişilerin
sorumluluğunun TK 336 gereğince ol¬duğu tereddütsüzdür (2). Bu durumda diğer yönetim kurulu üyelerinin so¬rumluluğunun nasıl olacağı düşünül¬melidir. TK 336/11 beşinci bentte ya¬zılı vazifelerden birisinin TK 319 ge¬reğince devri sözkonusu olduğunda bu görevi ifa edenin tek başına so¬rumlu olacağını belirtmesi karşısında diğer yönetim kurulu üyelerinin so¬rumluluklarının olmadığı söylenebi¬lecek midir?
Bu soruyu cevaplandırabilmek için öncelikle görev devretme ile ilgili şartların yerine getirilip getirilmediği tespit edilmelidir. TK 319 ve TK 336/ H anlamında bir görev devrinin söz konusu olabilmesi için öncelikle dev¬redilecek yönetim kurulu görevinin devredilemez görevlerden olmaması gerekmektedir (3). Öğretide yönetim kurulunun devredilemez görevleri iş¬letmenin yüksek yönetimi, yönetimin teşkilatlandırılması ve bunun belli şartlara bağlanması, muhasebe ve finansın kontrolü, yıllık hesabın hazır¬lanması genel kurulun hazırlanması (bilgilendirilmesi), genel kurulun ka¬rarlarının icrası, şirketin borca batık olduğu durumlarda hakime müracaat olarak sayılmaktadır (4)
Kanımca, TK bakımından da aynı so¬nuçlara varmak mümkündür. Ancak öğretide TK 336/bent 14'ün devredi¬lemez görevler oluşturduğu kabul edilmektedir (5)
İkinci olarak devir yapılabilmesi için TK 319 gereği olarak esas sözleşmenin bu devre izin vermesi ve devrin nasıl yapılacağını belirlemesi veya bu bakım¬dan genel kurul ya da yönetim kuruluna yetki vermesi gerekmektedir (6)

B DEVRiN SORUMLULUK BAKI¬MINDAN SONUÇLARI:
Kanaatimizce bu iki unsuru kapsayan görev devri karşısında görev devra¬lan murahhaslar dışında kalan yöne¬tim kurulu üyelerinin sorumluluğu TK 331'de yer alan nezaret sorumlu¬luğu olacaktır. Ancak bu nezaret so¬rumluluğu İBK 754/H'de yer alan ve murahhasların seçiminde (culpa in eligendo), onlara talimat verilmesinde (culpa in instruenondo) ve faaliyetle¬rinin gözetimindeki (culpo in custodiendo) kusurdan kaynaklanan sorumlu¬luk değildir. İBK 716a/bent 4 gereğin¬ce idare ve temsile yetkili olan şahıs¬lan seçmek görevi kurulunun devre¬dilmez yetkilerindendir. Bu nedenle İBK 754/II'de yer alan sorumluluk ba¬kımından (culpa in eligendo) seçimin¬de kusur sorumluluğundan bahsedilir¬ken TK 319 seçim yetkisi konusunda genel kurul veya yönetim kuruluna al¬ternatif yetki vermektedir. Aynca TK'da murahhaslara talimat verilebi¬leceğini gösteren bir hüküm de bulun¬mamaktadır. Ancak murahhaslarla yönetim kurulu üyeleri arasındaki ak¬ün vekalet olduğu düşünülmese dahi (7)TK 138'in adi şirketlere yaptığı yollama sonucu olarak şirketi idare eden ve etmeyen şerikler arasındaki ilişkiyi düzenleyen BK 530 gereğin¬ce;... şirketi idare eden şerik ile diğer şerikler arasındaki münasebetler, ve¬kalet hükümlerine tabidir..."vekalet hükümlerine başvurulabile¬cektir. BK 391/11 gereğince;"Vekil başkasını tevkile salahiyetler olduğu takdirde, yalnız sahaliyetini kullanırken ve talimat verirken takay¬yüt ve ihtimam göstermekle mükellef¬tir",hükmünden faydalanılarak yönetim kurulu üyelerinin murahhasların faali

yellerinde İBK 754/11 anlamında se¬çimden, talimat vermeden ve göze¬timden sorumlu oldukları söylenebile¬cektir (8)
Ancak bu sonuç TK 319 gereğince devretme için yönetim kurulunun yetkilendirildiği hallerde münhasırdır. Seçim için genel kurulun yetkilendirildiği durumlarda yönetim kurulunun sorumluluğu sadece TK 331'de düzen¬lenen işlerin gidişi veya muayyen ba¬zı işler hakkında izahat istemek hak¬kı ile defter ve dosyaların ibrazını is¬teme hakkı ile sınırlı kalır.
Esasen yönetim kurulu üyelerinin gö¬revlerinin devredilmesi işlemine ge¬nel kurul yabancıdır. Çünkü genel ku¬rulun bu devirle yetkilendirilmesi gö¬revin devrinden çok yeni organlar ta¬yin etmektir. Ancak mevcut düzenle¬me karşısında bu sonuca varmak gerekmektedir (9). De lege feranda mu¬rahhaslara görev devretme işinin yö¬netim kurulunun devredilmez yetkisi¬ne dahil edilmesini İBK 754/11 mana¬sında bir sorumluluk sisteminin TK'da yer almasını temenni ediyo¬rum.

mSONUÇ
Sonuç olarak, murahhas aza kendisine usulüne uygun olarak bırakılan görev¬lerden dolayı tek başına sorumlu tu¬tulabilecektir. Çünkü TK 336/11 bu durumu açıkça
"... o muameleden dolayı müteselsilen mesuliyet cari olmaz"
düzenlemektedir. Ancak yönetim kuru¬lu üyeleri yukarıda izah edilen nezaret sorumluluğu nedeni ile murahhas aza ile birlikte sorumlu olacaklardır.

(*) İ.Ü Hukuk Fak. Ticaret Huk. Anabilim Dalı Arş. Gör.
(1) isviçre Hukuku'nda yapılan son değişikliğin ana hatlarından biri de kanun koyucunun yönetim kurulunun klasik manada olan görev anlayışını (Board System) korumuş olması ve fakat bu anlayışı çeşitli hükümlerle ve pay sahiplerinin haklarının korunması bakımından kuvvetlendir¬miş olmasıdır. Ayrıca bkz. REYMOND JacquesAndre: Leş Reformes Relatives a l'administration, revision de droit deş societea anonymes, exposes presentes lors deş journees d'information et de Montreux, Publication de la Chambre, volume 60 Zürich 1984 (Reformes), s. 60. isviçre Hukuku'nda yönetim kurulu görevlerinin devredilmesi aynı za¬manda zorunluluğa da dayalıdır. Çünkü yönetim kurulu bir kişiden oluşabilir (IBK 707/1; 711/ 1). Bu durumda yönetim yetkisinin tek bir kişi tarafından kullanılmasının güçlüğü ifade edilmiş¬tir. PATRY Rober: Precis de Droit Suisse deş Societe, Volume II, La Societö Anonym, Leş Societes Mixte, Bem 1977 (II), s. 222 ve 260; Ayrıca işletmenin sıhhatli yönetilmesi için devir zorunluluk kabul edilir. RAVELLO: La Resbonsabilite Solidaire deş Organes de la Societâ Anonyme, Lausanne 1990, s. 47.
(2) Ersin ÇAMOĞLU, Anonim Ortaklık Yönetim Kurulu Üyelerinin Hukuki Sorumluluğu, istan¬bul 1972, s. 170171; Murahhas aza ve müdüre görev devrinin hukuki mahiyeti ile ilgili tartış¬malar için bkz. aynı sayfa. ÇAMOĞLU pay sahibi murahhasın (murahhas aza) TK 336 ve deva¬mı hükümlerine göre sorumlu olacağını belirtmektedir. Murahhas müdürün de aynı maddelerçerçevesinde sorumluluğunun söz konusu edilebileceğini söylemekte' fakat gerekçe verme¬
mektedir. Kanaatimizce organ sorumluluğu gereği TK 336 hükümleri kıyaslen uygulanabilecek¬tir ancak burada murahhasın sorumluluğu sadece görevlendirildiği alana ait işler bakımından¬dır. Bu sorumluluğun açıklanması için bkz. Mehmet HELVACI: Anonim Şirkette Yönetim Ku¬rulu Üyesinin Hukuki Sorumluluğu, Doktora Tezi, istanbul 1994, s. 37 vd.
(3) Halil ARSLANLI: Anonim Şirketler lllll Şirketin Organizasyonu ve Tahviller, istanbul 1960,s. 126127; Hayri DOMANiÇ: TTK Şerhi, C.II, Anonim Şirketler Hukuku ve Uygulaması is¬tanbul 1988 (Şerh), s. 512; IMREGÜN Oğuz: Anonim Ortaklar, 4. Baskı istanbul 1989 (Ano¬nim) sh. 209, ÇAMOĞLU: age, s. 173, Alain HlRSCH : Aufgaben und Verantvvortlichkeit derKontrollstelle, Band 36, Zürich 1979, s. 259; Aksi fikir için bkz. Mustafa ÜNAL: Anonim Or¬taklıklarda yönetim ve yönetim görevlerinin murahhaslara bırakılması, sh. 4989, BATlDER, 1982, C. XI, S. 3, özellikle s. 8185'te bütün görevlerin murahhaslara bırakılabileceğinisavunmaktadır.
(4) ÇAMOĞLU: age, s. 174 ve dpn. 2932; REMOND: Reformes, sh. 60; REYMOND JacquesAndre: La revision du droit deş societes anonymes. Delegation et responsabilite en Maitere de GestionLe Reglement d'organisation du Projet de Revision (SAS) 56 2/3 1984,8.112 vd.
(5) ARSLANLI: II, s. 126 dpn 89; Turhan ATAN: Anonim Şirketlerde idare Meclisi AzalarınınHukuki Mesuliyeti, Ankara 1967, s. 23; ÇAMOĞLU: age, s. 174.
(6) isviçre Hukuku'nda IBK 716/a maddesi, yönetim kurulunun yetki devrinin ancak bir iç düzenle¬me ile (reglement) yapılabileceği hükmünü getirmiştir. Bu iç düzenlenmesinin yetki devri ile ilgili
bütün hususları kapsaması gerekmektedir. Tasarıda yer alan 754/II. maddesinde yönetim kuru¬lu üyesinin murahhasların işlemlerinden dolayı sorumluluğunun, yetki devrinin ancak kanunave iç düzenlemeye uygun olarak yapılması halinde nezaret sorumluluğu ile sınırlı olacağı hük¬mü getirilmişti. Bu hükme karşı Öğretide, nezaret yükümlülüğüne uyulsa bile iç düzenlemeningereği gibi yapılmaması neticesinde yani murahhaslara devredilecek görevlerin yanlış veya ek¬sik yazılmasının bir nevi kusursuz sorumluluk hali oluşturacağı ve her yönetim kurulu değişikli¬ğinde bu iç düzenlemenin yeniden yapılması eleştirileri getirildi. Bu nedenle tasarıda bulunan içdüzenlemeye uygun ibaresi kanunlaştırılmadı. Bu konuda bkz. REYMOND: Reformes, s. 67.
(7) ARSLANLI: II, s. 123, 124; age, s. 34; Bizde ASLANLI'nın murahhasla yönetim kurulu arasın¬daki ilişkinin vekalet olmadığını kabul etmekteyiz. Ancak TK 319'un murahhasları genel kuru¬
lun da seçebileceği hükmü karşısında, genel kurulun seçtiği murahhaslarla genel kurul arasın¬da vekalet sözleşmesi bulunduğunu kabul etmek gerekir.
(8) Bu sorumluluk için bkz. Alain HlRSCH : Aufgaben und Verantwortlichkeit der Kontrollstelle,Band 36, Zürich 1979, sh. 259 vd; VVolfhart Frederich BURGU /ZlMMERMANNNORDMAN:
Kommentar zum Schvveizerischen Zivilgesetzbuch, Das Obligationanrecht, 5. Teil, Die Aktiengesellschaft und die Komanditaktiengesellschaft b/3; Zürih 1979, 8.717, Not: 1621FORSTMOSER Peter: Die Aktienrechtliche Verantwortlilchkeit, Die Haftung der mit deş Vervaltung Geschaflsführung, Kontrolle und Liquidation Einer AĞ Betrauten ersonen,Zürih 1987, 8.114 vd. ve ATF 108 V 203; ve Jean François EGÜ : Apercu de la Jurisprudenoe Recente du Tribunal Federal Relative a la Responsabilite deş Administrateurs deSocietes Anonymes, CEDlOAC, Lausanne 1987, s. 331e yer alan 9.11.1982 ve 5.6.1985 ta¬rihli yayınlanmamış Federal Mahkeme Kararları; Mustafa ÜNAL : Anonim Ortaklıklarda Yö¬netim ve Yönetim Görevlerinin Murahhaslara Bırakılması, BATlDER 1982, C. XI, S. 3, s.8589 yazar yönetim kurulunun talimat veremeyeceğini bu nedenle talimat verme sorumluluğu¬nun söz konusu olmadığını belirtir.
(9) ÇAMOĞLU: age, s. 173'te herhangi bir ayrım gözetmeden İBK 754/ll'deki sorumluluğun mevcutolduğu sonucuna varmaktadır.